​ماجرای تولد بیانیه «هوای تهران-72» چه بود؟
روایتی کمتر شنیده‌شده از نام‌گذاری روز هوای پاک
تاریخ انتشار:
چهارشنبه ۸ بهمن ۱۳۹۹ ساعت ۱۴:۱۲
Share/Save/Bookmark
۰
روایتی کمتر شنیده‌شده از نام‌گذاری روز هوای پاک

کنشگران اجتماعی همواره ناجیان جوامع بشری هستند زیرا به لایه‌های عمیق‌تر جامعه نزدیک‌تراند. یک کنشگر در هر کسوت و مقام و شغلی که باشد می‌تواند با شکستن سکوت جامعه منشأ تحولی عظیم باشد و نجات‌بخش جان مردمش باشد. همانند 63 نفری که در سال 1372 در برابر تعرض به هوای شهرشان ساکت نبودند و با انتشار بیانیه‌ای منحصربه‌فرد منشأ تحولات بزرگی برای نسل‌های بعد از خودشان شدند. بیانیه «هوای تهران-72» بعد از تحقیق و پژوهش‌های بسیار در موضوع آلودگی هوای تهران منجر به اتفاقات و تغییرات اثرگذاری در ساختار شهرداری تهران می‌شود. یکی دیگر یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این بیانیه که چندین سال بعد اتفاق افتاد نام‌گذاری تاریخ انتشار این بیانیه با عنوان هوای پاک بود.
به گزارش روابط عمومی ستاد هماهنگی شورایاری ها، این بیانیه در 29 دی‌ماه طی مراسمی در سالن پارک شهر انتشار پیدا کرد و درنهایت در سال 1377 سازمان محیط‌زیست این روز را به نام روز هوای پاک نام‌گذاری می‌کند. «مجید شفیع پور»، عضو هیات علمی دانشگاه محیط‌زیست که در زمان تدوین و انتشار بیانیه «هوای تهران-72» مشاور شرکت کنترل کیفیت هوای تهران بود ماجرای شکل‌گیری این بیانیه مهم و تأثیرگذار را روایت می‌کند. 

پیش‌درآمد اولیه برای شکل‌گیری بیانیه «هوای تهران72» چه بود؟
همه‌چیز از حوالی سال71 آغاز شد. در آن زمان شهردار تهران آقای کرباسچی بودند که مدیریت شان بسیار مبتنی بر دانش بود و برای هر اقدامی تأکید می‌کردند که ببینید مطالعات علمی چه می‌گوید. در آن سالها هم‌زمان با پشتیبانی صندوق تسهیلات محیط زیستی بانک جهانی موسوم به «JEF» منابع مالی مناسبی حدود دو میلیون دلار و معادل همین مبلغ یعنی دو میلیون دلار ریالی از سوی شهرداری تهران طی توافق‌نامه‌ای در اختیار کنسرسیومی متشکل از متخصصان بین‌المللی در امر محیط‌زیست قرارگرفته بود. در نتیجه جهت ترسیم وضع موجود تحقیقات زیادی آغاز شد تا ببینیم از نظر آلودگی هوا کجا هستیم. تحقیق برای اینکه نوع سوخت و بارمصرفی مشخص شود آغاز شد. تلاش‌ها جهت بررسی وضع موجود به بیانیه رسید و بیانیه سکوی پرشی شد برای تدوین برنامه عمل کاهش آلودگی هوا که این برنامه در سال76 ارایه و تصویر شد.

شما بخاطردارید چه کسی پیشنهاد داد که نتیجه این کار پژوهشی در قالب یک بیانیه در جامعه بیان شود؟
اولین مساله مهم این بود که باید تلاش برای ایجاد الگوی رفتاری متفاوت انجام می‌شد. مشارکت مردم و شهروندان برای تغییرالگوی رفتاری‌شان در شهر تهران در برخورد با موضوع آلودگی هوا و همچنین مسئولین در طراحی و اجرای تدابیر مناسب با نیازها برای برطرف کردن ابتدا منابع انتشاردهنده هوا و دوم برای ارایه گزینه‌هایی برای مردم جهت برطرف کردن نیازهایی مانند نیاز به جابجایی آن‌ها مهم‌ترین دغدغه‌هایی بود که تصمیم گرفته شد نتیجه تحقیقات در قالب بیانیه‌ای به امضای افراد کارشناس و متخصص برسد. تلاش‌ها همواره گروهی بود و نخبگان علمی با هم جمع می‌شدند و شاید برای اعلام ضرورت وهشدار لازم بود که این موضوع برای جلب‌توجه در فضای جامعه ارایه شود و من به خاطر ندارم شخص مشخصی روی نام بیانیه تأکید کرده باشد اما بنا بود به‌عنوان یک هشدار و یک اعلان از سوی متخصصین مطرح شود. به‌هرحال به نظرم ایده اصلی گرفتن امضا از تعدادی به‌عنوان تأییدیه محتوا، ایده‌ای مشترک میان معاون حمل‌ونقل ترافیک که آن زمان آقای «حمید سیادتی» بودند و خانم «پیمانه هسته‌ای» بود که علاوه بر رئیس شرکت کنترل کیفیت هوا مشاور محیط زیستی شهرداری هم بود. (اکنون هردوی این بزرگواران بازنشسته شده‌اند و تاجاییکه می‌دانم هیچ سمت اجرایی در هیچ کجا ندارند). ناگفته نماند تلاش شد با افراد شاخص و برجسته و شناخته‌شده در این عرصه گفتگو شود تا حمایت شان را در قالب امضای بیانیه اعلام کنند. عملا آن زمان در تهران افراد خیلی زیادی نبودند که دغدغه آلودگی هوای تهران را داشته باشند و این تعداد 63 نفر کسانی بودند که سالها در آن عرصه فعالیت داشتند و با محیط‌زیست آشنا بودند و نشان می‌دهد افراد باتجربه زیادی درگیر این مساله شدند.
آیا شهرداری وقت با انتشار بیانیه موافق بود؟
تا آنجایی که حضور ذهن دارم آقای کرباسچی بسیار زیاد مدافع بودند و حتی معتقد بودند به‌عنوان مطالبات جدی شهروندان تهرانی از مجموعه مسئولان چه در مجموعه مدیریت شهری و چه در دولت باید این مطالبه مورد مخاطب قرار بگیرد تا به هر ترتیبی هست هم معضل حمل‌ونقل ترافیک تهران سامان پیدا کند و هم بحث آلودگی هوای منتشره از خودروها سامان پیدا کند. آقای «کرباسچی»  و همچنین معاون وقت ایشان آقای «حمید سیادت موسوی» از مشوق‌های اصلی تدوین و طرح بیانیه هوای تهران72 بودند.
پس محتوای اصلی بیانیه برآمده از همان تحقیقاتی بود که از سال 71 آغازشده بود؟
بله، دقیقا. فرهیختگان و دانشگاهیان ایرانی در قالب کار مشترک علمی و تخصصی و پژوهشی اقدام به تهیه فهرست انتشار آلاینده‌ها و همچنین پیش‌بینی نحوه پخش و پراکندگی آلاینده‌ها کرده و در انتها این کار تحقیقاتی و مطالعاتی، اصطلاحاً نسخه‌ای نوشته شد که با توجه به تحلیل هزینه فایده‌ای منسجم و دقیق مشخص کرد چه فعالیت‌هایی در کوتاه‌ترین زمان ممکن می‌تواند تا چه میزان اثربخشی بر بهبود کیفیت هوا داشته باشد. همچنین مشخصا کدام دسته از آلاینده‌ها با چه هزینه‌ای دراثر اجرای این فعالیت انتشار کمتری خواهند داشت و از غلظت آن آلودگی می‌کاهد. این تلاش توجه خود را بر حمل‌ونقل درون‌شهری متمرکز کرده بود تا نقش‌آفرینی و سهم طیف گسترده‌ای از وسایل نقلیه موتوری، اعم از وسایل نقلیه بزرگ مثل اتوبوس و کامیون و وسایل نقلیه کوچک‌تر مثل سواری‌های شخصی و تاکسی‌ها و مسافربرها تا موتورسیکلت‌ها در تولید آلاینده‌ها برآورد شود. همچنین ابعاد مکمل نیز بررسی شد و از طریق سایر مطالعات به نقش منابع ثابت مثل واحدهای تولیدی صنعتی، کارگاهی و منزل‌ها و اماکن تجاری پرداخته و مطالعه شد. درنهایت همین مطالعات و پژوهش‌های تخصصی محتوای اصلی بیانیه را شکل داد. 
خروجی و دستاورد بیانیه هوای تهران 72 چه بود؟
این آگاهی‌رسانی تخصصی و علمی دستاوردهای خوبی داشت. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این بیانیه که چندین سال بعد اتفاق افتاد نام‌گذاری تاریخ انتشار این بیانیه با عنوان هوای پاک بود. این بیانیه در 29 دی‌ماه طی مراسمی در سالن پارک شهر انتشار پیدا کرد. درنهایت به دنبال تداوم اقداماتی که به‌عنوان برنامه‌های عمل در سال 72 آغاز شد، در سال 73 شاهد ورود مشاوران خارجی به ایران بودیم و در سال 76 اقدام مهمی مانند «طرح جامع کاهش آلودگی هوای تهران بزرگ» که به‌صورت طرح مشترکی میان شهرداری وقت با ژاپنی‌ها بود به ثمر نشست. 
در سال77 سازمان محیط‌زیست بنا داشت تاریخ 29 بهمن را به نام روز هوای پاک نام‌گذاری کند اما کارشناسان و مدیران محیط‌زیست که در جریان تلاش‌های آن زمان برای کاهش آلودگی هوا بودند معتقد بودند که در سال 72 این بیانیه اولین زنگ هشدار را ایجاد کرد و چه‌بهتر تاریخ انتشار این بیانیه به‌عنوان روز هوای پاک نام‌گذاری شود و این موضوع موردحمایت دولت قرار گرفت و از آن به بعد هرسال 29 دی‌ماه که تقارن دارد با انتشار این بیانیه علمی و تخصصی و مطالباتی دارد روز هوای پاک نامیده می‌شود.
یکی دیگر از تأثیرات این اقدام این بود که تدوام این تلاش‌ها تا سال 77 منجر به این شد که یک سال بعدازاین نام‌گذاری در ایران اروپا نیز روزی را به نام روز بدون خودرو معرفی کرد که بعضا روز بدون دود هم می‌نامند و این مهم در ماه سپتامبر قرارگرفته است و دقیقا یک سال بعد از نام‌گذاری ایران است و به‌عنوان حرکت نمادین فرهنگی در حوزه محیط‌زیست می‌توان از آن یادکرد. 
بعدازاین توافقنامه و سند همکاری بستر برای شکل‌گیری حمله‌های مکمل و مطالعات مختلف انجام شد و برای کوتاه و میان و بلندمدت و افق‌های زمانی گوناگونی تا 5 و 10 و 15 سال برایش تعریف شد. البته امروز شاهدیم به‌رغم اینکه به بالای 20 سال رسیده‌ایم اما افت‌وخیزهایی داشت که ما را از تحقق برنامه‌های تعریف‌شده عقب انداخت تا جاییکه چند سالی برنامه متوقف شد تا توانست مجدد تلاش‌ها آغاز شود. اگر این تلاش‌ها در اختیار مدیران متخصص محیط زیستی سپرده می‌شد، بجای اینکه سیاستمداران پا به عرصه تخصصی بگذارند، شاید شاهد این دستاورد نبودیم و حتی بالاتر بودیم. باید توسعه گران و شهرسازان به دنبال برنامه ریزان شهری باشند تا زمینه بارگذاری توسط شهرسازان انجام شود. 
آیا این پروژه پژوهشی و تحقیقاتی اولین فعالیت رسیدگی به مساله آلودگی هوا در شهر تهران بود؟
موضوع رسیدگی به معضلات زیست‌محیطی در کلان‌شهرهایی مثل تهران بخصوص در مساله آلودگی هوا، که همواره در نیمه دوم سال اوقات با دمای پایین‌تری داریم و شدت وخامت بیشتراست، همواره دغدغه پایتخت بوده است و ریشه رخدادهای این مساله به قبل از انقلاب اسلامی برمی‌گردد. رشد خیلی سریع توسعه شهری و شهرسازی توأم بارونق اقتصادی و افزایش و سرانه مالکیت خودروهای سواری وضعیتی را به وجود آورد که در دهه 50 و 40 شمسی برنامه ریزان شهری را وادار به پیروی از توسعه گران شهری و شهرسازان کرد. طبیعتا این جابجایی با تغییرات اکولوژی در شهر همراه است و معضلاتی مانند آلودگی هوا را ایجاد کرد. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی با توجه به اولویت‌های مختلفی که شرایط زمانه داشت و با مسائلی چون انقلاب و بعد جنگ تحمیلی درگیر بود درنتیجه فعالیت‌های محیط زیستی مجال اولویت بالایی را پیدا نکردند. درنهایت در سال 1372 نخستین بار پس از پیروزی انقلاب اسلامی دو گروه از افراد جامعه که شامل دلسوزان و دل‌مشغولان محیط‌زیست بودند و گروه دوم شامل فرهیختگان دانشگاهی بودند، مشخصا موضوع آلودگی هوا را با توجه به تبعاتش و افزایش برد معضلی که رو به فزونی بود به‌عنوان یک هشدار جدی یادآوری کردند. اتفاق منحصربه‌فردی که در آن زمان افتاد این بود که متخصصین توانستند با ارایه اطلاعات کمّی درباره انواع آلاینده‌ها تا حدودی وخامت موضوع را در چشم مسئولان محیط‌زیست و برنامه ریزان کشوری و شهری یادآوری کنند. درنتیجه مطالبه گری آغازی شد. درواقع تلاش جهت حساس سازی جامعه و شهروندان  که باور کنند معضلی به نام آلودگی هوا شکل‌گرفته به‌واسطه یک عقب‌ماندگی در پاره‌ای از دهه ها ایجادشده بود. از طرف دیگر اینکه این مشکل راهکارهای مختلفی دارد.
اعظم پویان
منبع: ماهنامه شورایاران
کد مطلب : ۶۹۱۱